Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ


Ο ΡΗΓΑΣ ΤΡΑΓΟΥΔΑ ΤΟΝ ΘΟΥΡΙΟ

Ο ΡΗΓΑΣ ΤΡΑΓΟΥΔΑ ΤΟΝ ΘΟΥΡΙΟ  ( ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΘΕΟΦΙΛΟΥ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΗΛ)ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΟΦΙΛΟΥ ΑΝΑΚΑΣΙΑ ΠΗΛΙΟΥ

Η Ελληνική Επανάσταση  που ξεκίνησε  εφτά  χρόνια μετά το Βατερλό αποτελεί ένα βαρυσήμαντο Ιστορικό  γεγονός όχι μόνο για την εθνική  μας πορεία, αλλά και για την Ευρώπη  που σείεται με εξεγέρσεις που απειλούν τα  μοναρχικά καθεστώτα της καθώς επίσης και για την ιστορία της και εξέλιξη γενικότερα και  δεν προέκυψε καθόλου σαν  ..απομίμηση της Γαλλικής. Άνοιξε το  δικό της δρόμο, σε μια εποχή    που οι κατασταλτικές αρχές της Ιεράς  Συμμαχίας σπέρνουν τον πανικό και τον τρόμο, επανιδρύοντας  τα πιο στυγνά  καθεστώτα ,με κύριο εκπρόσωπο τον  Μετερνίχ της Αυστρίας.Ο Διαφωτισμός ,οι ιδέες του οποίου  αντλήθηκαν από τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό , μεταδόθηκε μέσω των  παροικιών και στον υπόδουλο Ελληνισμό. Ξεκίνησε   στην Γαλλία και επεκτάθηκε στις περισσότερες χώρες  της Ευρώπης προετοίμασε το  έδαφος για την Γαλλική Επανάσταση, στα μέσα του 18ου  αιώνα, που ονομάστηκε «Siècle des lumières. Στους  σημαντικούς εκφραστές του Διαφωτισμού τοποθετούνται ο Βολταίρος , ο Μοντεσκιέ, ο Ντιντερό  ενώ ο Ζαν Ζακ  Ρουσσώ διατύπωνε τη θεωρία του Κοινωνικού Συμβολαίου,  προτρέποντας σε μια Ευρώπη που θα υποστήριζε τα δικαιώματα του ανθρώπου.

Η έκρηξη της ελληνικής επανάστασης, θα βρει  λοιπόν τη Ευρώπη στη δική της «εποχή της απελπισίας» (age of despair), κάτω απο την τυραννία της Ιεράς Συμμαχίας να συντρίβει οτιδήποτε θα μπορούσε να αμφισβητήσει την εξουσία των Θρόνων.

Στον Ελληνικό χώρο  κατά την περίοδο 1750-1821, έχουμε και την δημιουργία ενός πνευματικού  κινήματος , που ονομάστηκε Νεοελληνικός  διαφωτισμός. με κύριους εκπρόσωπους τον Αδαμάντιο  Κοραή και τον Ρήγα Φεραίο . Αναπτύχθηκε μια  έντονη πνευματική δραστηριότητα γύρω από  θεμελιώδεις ιδέες όπως ελευθερία, δικαιοσύνη, ανεξιθρησκεία, αρετή επιστήμη, με αντικειμενικό σκοπό το  φωτισμό των υπόδουλων Ελλήνων, ώστε αυτοί να διεκδικήσουν την απελευθέρωσή  τους

Ο Ρήγας στον Ύμνο  Πατριωτικό,  προσκαλεί τον Μ.  Αλέξανδρο να βγει από τον τάφο και να δει τους απογόνους του, που είναι αντάξιοί  του και με ανδρεία πολεμούν και κατατροπώνουν τους εχθρούς τους.

“Αλέξανδρε,  τώρα να βγής από τον τάφον, και να ιδής των Μακεδόνων πάλιν ανδρείαν  την μεγάλην, πώς τους εχθρούς νικούνε, με χαρά στη  φωτιά!”.

Ο Θούριος , πατριωτικός ύμνος, γράφτηκε το 1797 και το τραγουδούσε σε συγκεντρώσεις με σκοπό να ξεσηκώσει τους Έλληνες.  αρχαιοελληνική λέξη σημαίνει ορμητικός, μαινόμενος, πολεμικός, ο Ομηρος χρησιμοποιεί την λέξη ΘΟΥΡΟΣ.

Ως πότε παλικάρια, θα ζούμε στα στενά,

μονάχοι σα λιοντάρια, στις ράχες στα βουνά;

Σπηλιές να κατοικούμε, να βλέπουμε κλαδιά,

να φεύγωμ’ απ’ τον κόσμον, για την πικρή σκλαβιά;

Να χάνωμεν αδέλφια, πατρίδα και γονείς,

τους φίλους, τα παιδιά μας, κι όλους τους συγγενείς;

Κάλλιο είναι μιάς ώρας ελεύθερη ζωή,

παρά σαράντα χρόνια, σκλαβιά και φυλακή.

Τι σ’ ωφελεί αν ζήσεις, και είσαι στη σκλαβιά;

στοχάσου πως σε ψένουν, καθ’ ώραν στην φωτιά.

Βεζύρης, δραγουμάνος, αφέντης κι αν σταθής

ο τύραννος αδίκως σε κάμνει να χαθής.

Δουλεύεις όλη ημέρα, σε ό,τι κι αν σε πει,

κι’ αυτός πασχίζει πάλιν, το αίμα σου να πιει.

Ο Αδαμάντιος Κοραής γράφει το «ΑΣΜΑ ΠΟΛΕΜΙΣΤΗΡΙΟ, ΤΟ 1800 ΚΑΙ «ΣΑΛΠΙΣΜΑ ΠΟΛΕΜΙΣΤΗΡΙΟΝ» ΤΟ 1801 και το υπογράφει ως ΑΤΡΟΜΗΤΟΣ Ο ΕΞ ΜΑΡΑΘΩΝΟΣ

«Aδελφοί, φίλοι και Συμπατριώται, Aπόγονοι των Eλλήνων, και γενναίοι της ελευθερίας του ελληνικού γένους υπέρμαχοι, οι κατά την Aίγυπτον ευρισκόμενοι Γραικοί, και όσοι άλλοι εις την Eλλάδα ή και αλλαχού διατρίβετε, προσμένοντες τον αρμόδιον καιρόν της κοινής του γένους ελευθερίας, Aξιωματικοί τε και στρατιώται πάσης τάξεως και παντός βαθμού, χαίρετε, επειδή η χαρά σας είναι κοινή χαρά όλων των Γραικών· υγιαίνετε, επειδή η υγεία σας είναι κοινή σωτηρία της Eλλάδος…………………….

Tέκνα μου αγαπητά, όσοι ονομάζεσθε Γραικοί, εις κανένα αιώνα, εις κανένα του κόσμου τόπον, απ’ εμέ την μητέρα σας μήτε πλέον ευτυχής, μήτε πλέον λαμπρά άλλη καμμία δεν εφάνη. Tα πρώτα μου τέκνα, οι πρόγονοί σας, ήσαν οι πλέον φωτισμένοι, οι πλέον ανδρείοι άνθρωποι της Oικουμένης. Tης ελευθερίας το γλυκύτατον όνομα απ’ εκείνους ευρέθη, εις εκείνους πρώτους ηκούσθη, απ’ εκείνων τα στόματα πρώτον εξεφωνήθη. Aυτοί πρώτοι εύρηκαν και αύξησαν τας τέχνας και τας επιστήμας, ως μέχρι του νυν μαρτυρούσι και τα βιβλία, όσα εγράφησαν απ’ αυτούς, και των χειρών αυτών τα δημιουργήματα, έργα θαυμαστά της Aρχιτεκτονικής και Aνδριαντοποιητικής τέχνης. Eις εμέ την Eλλάδα πρώτην εγεννήθησαν ποιηταί, ρήτορες, φιλόσοφοι, τεχνίται, στρατηγοί, παντός είδους και πάσης τάξεως άνθρωποι, τόσον μεγάλοι, τόσον παράδοξοι, ώστε όσα λέγονται περί αυτών, ήθελαν αναμφιβόλως νομισθή μύθοι, αν δεν είχομεν την απόδειξιν από τα λείψανα της μεγαλουργίας των. Aυτοί, ολίγοι τον αριθμόν, και νόμους εύρηκαν, και πολιτείας συνέστησαν, και την ελευθερίαν των με μεγαλοψυχίαν απίστευτον υπεράσπισαν εναντίον εις κραταιούς και μεγάλους βασιλείς, εις έθνη και απ’ αυτήν της θαλάσσης την άμμον πολυαριθμότερα……..

… H διχόνοια ολίγον κατ’ ολίγον έκαμε μικροψύχους τους μεγαλοψύχους Έλληνας, κατέστησε τους σοφούς, άφρονας, εδίωξεν από τας καρδίας των την αγάπην της πατρίδος, και έθηκεν εις αυτής τον τόπον την δίψαν των ηδονών και του πλούτου, εφυγάδευσε τον ενθουσιασμόν της ελευθερίας, και έφερεν αντ’ αυτού την μικροπρέπειαν, την κολακείαν, το ψεύδος, την απάτην, και της απάτης όλα τα βδελυρά παρακολουθήματα. Kαι με τοιαύτα αγεννή και δυστυχέστατα φρονήματα, πώς ήτον πλέον δυνατόν να μείνωσιν οι πρόγονοί σας ελεύθεροι; H ελευθερία, τέκνα μου, δεν αγαπά να κατοική εις τόπους όπου δεν βασιλεύει η αρετή και η χρηστοήθεια

Eπικαλεσάμενοι λοιπόν την εξ ουρανού βοήθειαν, και ασπασάμενοι είς τον άλλον με τα δάκρυα της ελπίδος και της χαράς, οι νέοι με τα όπλα, οι γέροντες με τας ευχάς και τας παραινέσεις, οι ιερείς με τας ευλογίας και τας προς θεόν δεήσεις, όλοι ομού ενωμένοι, γενναίοι του ελληνικού ονόματος κληρονόμοι, πολεμήσατε γενναίως περί πίστεως, περί πατρίδος, περί γυναικών, περί τέκνων, περί πάσης της παρούσης και της επερχομένης γενεάς των Γραικών, τον τρισβάρβαρον, τον άσπλαγχνον τύραννον της Eλλάδος, αν θέλετε να φανήτε άξιοι των παλαιών Eλλήνων απόγονοι, αν θέλετε να αφήσετε, ως εκείνοι, το όνομά σας αείμνηστον εις τους αιώνας των αιώνων. Γένοιτο!

Ο φιλελληνισμός έγινε μια  ισχυρή δύναμη που ένωσε  τους λαούς της Ευρώπης σε έναν κοινό ενθουσιασμό γκρέμιζοντας τις όποιες πολιτικές και κοινωνικές διαφορές.Ολοι συγκινούνται με την ιδέα ότι ένας σκλαβωμένος από αιώνες λαός θέλει ν’ αποκτήσει την ελευθερία του, ότι αγωνίζεται ακόμη και για τη ζωή του, καθώς και για την τιμή των γυναικών και των παιδιών του. Και το θεωρούν τιμή τους να πολεμήσουν για μια υπόθεση τόσο δίκαιη και ευγενική. «Ελληνομανία» την ονομάζει η αυστριακή κατασκοπεία και τους φιλέλληνες «ελληνομανείς».

Η ιδέα του φιλελληνισμού γεννήθηκε στις συνειδήσεις των πνευματικών ανθρώπων της Ευρώπης που ήρθαν σε επαφή με το αρχαιοελληνικό πολιτισμικό θαύμα και έμειναν έκθαμβοι διαπιστώνοντας ότι οι αρχαίοι Έλληνες τα είχαν ήδη πει σχεδόν όλα. Οραματίστηκαν λοιπόν μια Ελεύθερη Ελλάδα και μέσα από τον  θαυμασμό τους   εκδηλώθηκε το ορμητικό φιλελληνικό ρεύμα του 19ου αιώνα, που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο της Ελληνικής Επανάστασης του 1821.

. Ήταν η περίοδος, όπου το σύνθημα ανεξαρτησία-ελευθερία-κοινωνική δικαιοσύνη  συνάρπαζε πλατιές μάζες Ευρωπαίων και τους παρακινούσε να συστρατευτούν με κάθε εθνική εξέγερση, με πρώτη-πρώτη την ελληνική.

Ο λόρδος Βύρων (Byron) και ο Σατωβριάνδος(Chateaubriand) σφράγισαν τη συλλογική μνήμη ως κορυφαίοι εκφραστές και διερμηνευτές του φιλελληνισμού.

Ο Μπάιρον, με την ποίησή του, ενίσχυσε το φιλελληνικό ρεύμα, ήδη πριν από την Επανάσταση και συντάραξε τον κόσμο όλο με τον πρόωρο θάνατό του στο Μεσολόγγι, το 1824, ενώ ο Σατωμπριάν με τη συγγραφή, το 1825, του περίφημου φυλλαδίου «Υπόμνημα περί της Ελλάδος», μεταστρέφεται πολιτικά, διερμηνεύει επάξια τις αντιδράσεις της κοινής γνώμης και παράλληλα ενεργοποιείται στο φιλελληνικό κίνημα. Ο φίλος του Βύρωνα, ποιητής Shelley, θα συνθέσει το λυρικό δράμα Hellas το οποίο αφιερώνει στον Αλ. Μαυροκορδάτο, σε ένδειξη «θαυμασμού, συμπάθειας και φιλίας».

Ο φιλέλληνας Σελλευ έγραψε αυτό το χορικό δράμα στην Πίζα της Ιταλίας, συγκεντρώνοντας χρήματα για τον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων, το 1821, και εμφανείς επιρροές απο το έργο του Αισχύλου «ΠΕΡΣΕΣ»
PERCY SELLEY                                           «ΕΛΛΑΣ»

 

Στης ελπίδας το μούχρωμα,
Όπως οι ήσκιοι του ονείρου,
Δοξασμένοι παράδεισοι του υγρού λάμπουν απείρου:
Τι νησιά καθαρόσχημα
Κάτου απ’ τον βραδυνόν ουρανόν ξεχωρίζουν,
Κ’ ευωδιές και φλοισβήματα των γιαλών τους χαρίζουν!
Σαν αυγή μέσα στ’ όνειρο,
Μες στο θάνατο ελπίδα,
Μέσα στης φυλακής μας τους τοίχους αχτίδα:
Η Ελλάδα, που κάποτες ήταν σαν πεθαμένη,
Να την πάλι σηκώνεται, να την πάλι προβαίνει!

Ο ΧΟΡΟΣ
Τον κόσμο η δόξα ξαναζώνει,
Τα χρυσά χρόνια ξαναζούν,
Η γη σα φίδι ξανανιώνει,
Τα χιόνια σβύνουν και περνούν:
Γελούν τα ουράνια και γιορτάζουν,
Και, σα συντρίμια στ’ όνειρό σου, θρησκείες και κράτη αχνοφαντάζουν.

Νέα Ελλάδα ορθώνει τα βουνά της
Μέσα από ολόλαμπρα νερά.
Προς την αυγή ο Πηνειός, περάτης,
Κυλάει τα ρείθρα του λαμπρά.
Τα όμορφα Τέμπη εκεί που ανθούνε
Οι νιες Κυκλάδες, απλωμένες σε βάθη ηλιόχαρα, υπνοζούνε.

Μια Αργώ αψηλή το κύμα σκίζει,
Με άθλους καινούργιους φορτωμένη.
Ορφέας καινούργιος κιθαρίζει,
Και, όλος αγάπη, κλαίει, πεθαίνει.
Νέος Οδυσσέας ξαναφήνει
Την Καλυψώ στο ερμόνησό της για της πατρίδας την ειρήνη.

Ω! ας μη γραφτεί πια το τραγούδι
Της Τροίας, της γης αν μοίρα ο Χάρος!
Σε λεύτερων χαράς λουλούδι
Του Λάιου η λύσσα ολέθριο βάρος,
Αν και μια δόλια Σφίγγα δίνει
Θανάτου αινίγματα που η Θήβα ποτές δε γνώρισε και κείνη.

 Καινούργια Αθήνα θα προβάλει,
Και τους μακρύτερα καιρούς
Θε να φωτίσουν της τα κάλλη
Σα λιόγερμα τους ουρανούς.
Παρηγοριά θα τους αφήσει
Ό,τι μπορεί η γη να δεχτεί κι ό,τι ο ουρανός να της χαρίσει.

Έρωτας, Κρόνος, κοιμήθηκαν,
Μα θα ξυπνήσουν πιο αγαθοί
Απ’ όσα ταφοαναστηθήκαν
Ή λεύτερα έχουν γεννηθή:
Ούτε χρυσάφι, ούτε αίμα πια,
Μα μόνο δάκρυα στους βωμούς τους και σύμβολα-άνθη ευλαβικά.

Ω, πάψε! Να ξαναγυρίσουν
Μίσος και θάνατος στη γη;
Πάψε! Οι θνητοί στο αίμα να σβύσουν;
Μιας προφητείας πικρής πηγή;
Ω, κάλλιο ο κόσμος να χαλάσει,
Παρά στο φως να ξαναφέρει ό,τι βαργιά έχει τον κουράσει.
(μτφ: Α. Μ. Στρατηγόπουλος)

Τα ποιήματα του Πούσκιν διαπερνούνται με το πάθος της ελευθερίας, το οποίο συνδυάζεται με τις πρωτοπόρες ιδέες και με την ανύπαρκτη μέχρι τότε δύναμη της λογοτεχνικής έκφρασης. Με την ποίησή του ο Τίούσκιν, χωρίς να είναι ο ίδιος μέλος μυστικής επαναστατικής οργάνωσης, γίνεται στην ουσία ο εκφραστής των επαναστατικών κατευθύνσεων ολόκληρης της γενιάς των νεαρών ευγενών αξιωματικών, οι οποίοι κατά τους Ναπολεόντειους πολέμους ασπάστηκαν τις ιδέες της Γαλλικής επανάσταση 

Εμπρός Ελλάδα

Εμπρός, στηλώσου, Ελλάδα επαναστάτισσα,βάστα γερά στο χέρι τ’ άρματά σου! Μάταια δεν ξεσηκώθηκεν ο Όλυμπος,η Πίνδο, οι Θερμοπύλες —το  δόξασμά σου.

Απ’ τα βαθιά τους σπλάχνα ξεπετάχτηκεν η λευτεριά σου ολόφωτη,φωτός πυρήνας γενναία κι απ’  απ’ του Θησέος και του Περικλή τους τάφους , απ’ τα μάρμαρα της Αθήνας, πάντα ιερή και νέα.

Θραύσε τώρα, γη θεών και ηρώων της σκλαβιάς τες αλυσίδες με την μαύρην μοίρα με τες γλυκόηχες ωδές   από του Τυρταίου σου,του Μπάιρον και του Ρήγα η άξια λύρα.

Οι στίχοι του Α. Πούσκιν είχαν τεράστια κοινωνική απήχηση και διαδίδονταν αστραπιαία στην υψηλή Ρωσική κοινωνία, όπως:
«Τύραννοι του κόσμου! σπαρταρίστε!
Και σεις αμαρτωλοί δούλοι
Ανδρωθείτε, εξεργερθήτε! »                                                                                                                                         Ο ενθουσιασμός του ήταν μεγάλος καθώς όλες του οι σκέψεις  κατευθύνονται προς ένα σκοπό, προς την ανεξαρτησία της αρχαίας πατρίδας

 Πιστή Ελληνίδα μην κλαις»
Πιστή Ελληνίδα μην κλαις – έπεσε ήρωας
το βόλι του εχθρού καρφώθηκε στο στήθος.
Μην κλαις – εσύ δεν ήσουν που πριν την πρώτη μάχη
καθόρισες το ματωμένο δρόμο της τιμής;
Το βαρύ χωρισμό αισθανόμενος τότε
το χέρι σε σένα πανηγυρικά ο σύζυγος άπλωσε.
Με δάκρυα το βρέφος του ευλόγησε
Της ελευθερίας όμως το μαύρο λάβαρο θορύβησε.
Όπως ο Αριστογείτων με μύρτο το σπαθί του περιτύλιξε
όρμησε στη σφαγή πέφτοντας,
τη μεγάλη ιερή υπόθεση υπερασπίστηκε.

«Η Ελευθερία μπροστά σου»
Η Ελευθερία μπροστά σου
θάμπωσαν οι άλλες γοητείες.
Για σένα φλέγομαι, αιώνια δικό σου,
Αιώνια δικός σου Ελευθερία.

Ο θόρυβος του κόσμου σε τρομάζει
των αυλικών απαυγασμάτων η δυσοσμία
Αγαπώ το φλογερό σου, δίκαιο νου
Κατανοητή η φωνή σου στην καρδιά μου.

Στο νότο, στο ειρηνικό σκοτάδι
μαζί μου ζήσε Ελευθερία,
την ομορφιά σου
βλάπτει η ψυχρή Ρωσία.

Το ξίφος» είναι από τα πιο επαναστατικά ποιήματα του Πούσκιν

Ο ποιητής έγραψε και ωδή «ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ», ένα περίφημο λυρικό άσμα.

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
ΩΔΗ
Φύγε, κρύψου απ’ τα μάτια,
της ελευθερίας πενιχρή τυραννία.
Πού είσαι, πού είσαι καταιγίδα των θρόνων,
της Ελευθερίας υπερήφανος αοιδός;
Έλα και κόψε από μένα το στεφάνι,
λύγισε την απαλή τη λύρα…
Θέλω να τραγουδήσω στον κόσμο την Ελευθερία,
τους θρόνους να συντρίψω, το κακό.
۰۰۰
Άνοιξέ μου τα ευγενικά σου ίχνη
αυτού του υψηλόφρονου, του Γάλλου,
που εσύ στις δοξασμένες δυστυχίες
ενέπνεες τους θαρραλέους ύμνους.
Θρέμματα της επιπόλαιας τύχης
τύραννοι του κόσμου! Τρεμουλιάξτε!
Κι’ εσείς ανδρωθείτε,
εξεγερθείτε ξεπεσμένοι δούλοι!
۰۰۰
Αλλοίμονο! Όπου κι’ αν ρίξω τη ματιά μου
Παντού…

Ο Πούσκιν φημίζεται και για το ότι τραγούδησε πολύ την Ελληνίδα. Σ’ αυτήν είναι αφιερωμένο και το ποίημα με τίτλο «Στην ξένη» εντός παρενθέσεως συντμημένη η λέξη (Ελληνίδα).
Το ποίημα «Εξεγέρσου, ω Ελλάδα, εξεγέρσου!» ο ποιητής το έγραψε μετά τη συνθήκη της Αδριανούπολης, όπου η Ελλάδα αποκτούσε τη μερική της ανεξαρτησία το 1829 στις 2 Σεπτεμβρίου.

Εξεγέρσου, ω Ελλάδα, εξεγέρσου!
Δίκαια ξεσήκωσες τις δυνάμεις σου,
δίκαια πολέμησες.
Στον Όλυμπο, στην Πίνδο, στις Θερμοπύλες
κάτω από τη σκιά των πανάρχαιων κορυφών τους
γεννήθηκε η νεαρή Ελευθερία
στους τάφους του Θησέα και του Περικλή
πάνω απ’ τα ιερά μάρμαρα των Αθηνών.
Ω! Χώρα των ηρώων και θεών
έσπασες τα δεσμά της δουλείας,
τραγουδώντας τους φλογερούς στίχους
του Τυρταίου, του Μπάιρον και του Ρήγα.

Το 1827 ο ποιητής  παρακολουθώντας με ενδιαφέρον την πορεία της απελευθέρωσης έγραψε για τους Έλληνες:
«Όχι μόνον είναι καθήκον, αλλά έχεις χρέος να είσαι περήφανος για τη δόξα των προγόνων σου. Το να μη τους τιμάς είναι επονείδιστος ανανδρία. Οι Έλληνες σε όλες τις δυστυχίες τους, θυμήθηκαν πάντα την καταγωγή τους και γι’ αυτό είναι άξιοι της απελευθέρωσής τους».

Την ίδια διαδρομή ακολούθησε και o Βίκτορ Ουγκό, εκπρόσωπος του γαλλικού ρομαντισμού, που δημοσιεύει ποιήματα εμπνευσμένα από τον ηρωισμό των Ελλήνων αγωνιστών, και ιδιαίτερα του Κανάρη, καθώς και ο Γκαίτε το έργο του οποίου  εκφράζει τα ιδεώδη του ελληνικού κλασικισμού.

Αφιερώνει στο Μεσολόγγι το έργο του «Τα κεφάλια του Σαραγιού» στα 1826, όπου εμφανίζονται μεταξύ των 6000 κεφαλών, που είχαν αποσταλεί στο σαράγι να συνομιλούν μεταξύ τους τα τρία κεφάλια του Μάρκου Μπότσαρη, του Επισκόπου Ρωγών Ιωσήφ και του Κωνσταντίνου Κανάρη, και προειδοποιεί: «Αν η Ευρώπη, πενθούσα, δεν ακολουθήσει τα ίχνη απ’ το αγνό αίμα μέχρι το Σαράι, ο Παντοδύναμος Θεός θα της επιφυλάξει Επίσηςέδειξε ενδιαφέρον και για την αρπαγή των μαρμάρων του Παρθενώνα κατηγορώντας τον Έλγιν για αυτή του την πράξη, στη βάση της αντίληψής του ότι η πολιτιστική κληρονομιά ενός λαού δεν πρέπει να γίνεται κτήμα ενός άλλου.Στην πολύπτυχη ωδή του «Στη θριαμβευτική Αψίδα» (A l’Arc de Triomphe) έγραψε (σ.σ. η απόδοση στα ελληνικά είναι του Κωστή Παλαμά): «Η Αθήνα λυπημένη είναι, κρύβει στου Παρθενώνα το μέτωπο του κανονιού και του Άγγλου τα σημάδια και των ναών της κλαίοντας τα ρημάδια, τον Έλληνα ονειρεύεται, της τέχνης το καμάρι, που σκόρπισεν εκεί όπου των Προπυλαίων υψώνεται γραμμένη η εικόνα, σκόρπισ’εκεί με του δικού του του χεριού τη χάρη/κάτι πανώριο σα χαμόγελο του ανθρώπου».

Εγραψε για τον Όμηρο:  «Ο ‘Ομηρος είναι η μεγαλοφυΐα που λύνει αυτό το ωραίο πρόβλημα της Τέχνης, το ωραιότερο ίσως απ΄όλα, την αληθινή απεικόνιση της ανθρωπότητας, που κατορθώνεται με την μεγέθυνση του ανθρώπου, δηλαδή με την γενεσιουργία του πραγματικού μέσα στο ιδανικό. Μύθος και Ιστορία υπόθεση και παράδοση, χίμαιρα και επιστήμη, συνθέτουν τον Όμηρο. Δεν έχει βάθος και γελάει. όλα τα βάθη των παλαιών εποχών μετακινούνται, αχτινοβολούν φωτισμένα, στο απλόχερο γλαυκό διάστημα του πνεύματος αυτού…»

Ο ρομαντισμός του Ουγκώ και η πίστη του στις Ιδέες ως αυθύπαρκτες έννοιες που καθορίζουν την Ιστορία και τον πολιτισμό, τον έστρεψε σταδιακά υπέρ του αναδυόμενου Ελληνικού Έθνους ως αληθινού συνεχιστή του Αρχαίου Ελληνικού κλέους. «Ο κόσμος είναι μία διεύρυνση της Ελλάδος και η Ελλάς είναι ο κόσμος σε σμίκρυνση» έλεγε χαρακτηριστικά. Ως γνήσιος πνευματικός άνθρωπος προσπαθούσε να αναδείξει την υπεροχή του Πνεύματος έναντι της Ύλης και ως αξιοσημείωτο παράδειγμα θεωρούσε την διάρκεια και την διαχρονική επικαιρότητα του Αρχαίου Ελληνικού πνεύματος έναντι της προσωρινότητας άλλων εμπορικών και οικονομοκεντρικών Αρχαίων πολιτισμών.

«Χορτάρι φυτρώνει στα έξη σκαλοπάτια του βήματος που μιλούσε ο Δημοσθένης και ο Κεραμεικός είναι ένα φαράγγι γεμάτο μαρμάρινη σκόνη που ήταν το παλάτι του Κέκρωπος. Ο ναός του Θησέα ανήκει στα χελιδόνια και οι κατσίκες βόσκουν πάνω στην Πνύκα, η Ελληνική Ιδέα όμως είναι ζωντανή, η Ελλάδα είναι Θεά. Το να είσαι ένα ταμείο είναι κάτι που περνάει, το να είσαι όμως σχολή είναι κάτι που διαρκεί.»

«Είναι θαυμαστή η δύναμη του φωτεινού λυτρωμού της Ελλάδας ακόμη και σήμερα που μπροστά στα μάτια μας υπάρχει η Γαλλία. Η Ελλάδα δεν έκανε αποικίες χωρίς να εκπολιτίζει και έτσι αποτελεί παράδειγμα για πολλά νέα κράτη. Δεν αρκεί να αγοράζεις και να πουλάς…»

«Η Τύρος αγόραζε και πουλούσε. Η Βυρητός αγόραζε και πουλούσε και η σιδώνα αγόραζε και πουλούσε. Που είναι τώρα αυτές οι πολιτείες; Η Αθήνα δίδασκε. Ακόμη και σήμερα είναι μια πρωτεύουσα της ανθρώπινης σκέψης.»

Χάρις αυτή την πνευματική παρακαταθήκη ο Ουγκώ μοιραία υποστήριξε με θέρμη την προσπάθεια των Ελλήνων να αποτινάξουν τον Οθωμανικό ζυγό.

Το 1827 συνθέτει τα ποιήματα «Ναβαρίνο» (Navarin) και «Ενθουσιασμός» (Enthousiasme) και την επόμενη χρονιά τα «Κανάρης» (Canaris), «Λαζάρα» (Lazzara) καθώς και το περίφημο «Ελληνόπουλο» (L’ enfant) στο οποίο αναφέρεται με μεγάλη συγκινησιακή φόρτιση στην σφαγή των Ελλήνων της Χίου από τους Τούρκους. Όλα τα παραπάνω ποιήματα περιελήφθησαν στη συλλογή «Τα Ανατολίτικα» που εκδόθηκε αρχικά στην Γαλλία.

ΕΝΘΟΥΣΙΑΣΜΟΣ

 

//  Στην Ελλάδα ! Στην Ελλάδα ! Εμπρός τώρα, είνε ώρα… !

Ύστερα από το αίμα των μαρτύρων πρέπει τώρα

και το αίμα των δημίων νά χυθή τό μιαρό…

Στην Ελλάδα! Τιμωρία, φίλοι μου, κ’ Ελευθερία !

Ας σελώσουν τ΄ άλογό μου πού φριμάζει με μανία !

Το σαρίκι στο κεφάλι, το σπαθί μου στο πλευρό

Πότε φεύγωμεν; Απόψε ! Αύριον είνε αργά…

Όπλα ! άλογα ! καράβι ! αρματώσετε γοργά

στο Τουλών και δόστέ μού το ! δόστε μου φτερά εμένα !

Άπ’ τ’ άρχαία τάγματά μας θέ νά πάρωμεν μαζύ μας

παλληκάρια διαλεγμένα και θα ιδούμε, στην ορμή μας,

Τούρκικα θεριά να φεύγουν, σαν ζαρκάδια τρομασμένα

Αρχηγός έλα, Φαβιέρε, διαλεκτός μέσ’ τις χιλιάδες,

σύ πού πήγες εκεί όπου δεν επήγαν βασιλειάδες

κ’ ήσουν αρχηγός σ’ ασκέρι άγριο μα τακτικό,

μέσ’ τους Έλληνες τους νέους φάντασμα παληού Ρωμαίου,

παλληκάρι-στρατιώτης, πού ενός λαού γενναίου

εις τα χέρια σου επήρες και κρατείς το ριζικό.

Από τον πολύ σας ύπνο εκεί κάτω σηκωθήτε

όπλα Γαλλικά! Της μάχης μουσικές αναστηθήτε,

κ’ εσείς, μπόμπες και κανόνια, κ’ εσείς, ντέφια βροντερά !

Άλογα, όπου στενάζει εις το διάβα σας το χώμα,

καί σπαθιά, όπου τό αίμα δέν σας έβαψε ακόμα,

και πιστόλια, γεμισμένα από βόλια φλογερά !  1827

Μετά την μερική απελευθέρωση της Ελλάδας, ο Ουγκώ, σε αντίθεση με την επίσημη πολιτική της Γαλλικής κυβέρνησης και του Ναπολέοντα Γ’, δεν έπαψε να υποστηρίζει δημοσίως τις Ελληνικές προσπάθειες για Εθνική αποκατάσταση, καθώς θεωρούσε το Ελληνικό Έθνος ένα από τα Ιστορικότερα της Ευρώπης. Σύμφωνα με τον Ροζέ Μιλλιέξ όταν ο Ουγκώ στις 25 Αυγούστου 1856 έλαβε την  εφημερίδα του πατρινού δημοσιογράφου Ρηγόπουλου «Ελληνική σημαία» η οποία κυκλοφορούσε και στα Γαλλικά, τη διάβασε, όπως έγραψε,«με θερμό ενδιαφέρον», τoν συνεχάρη ως «σημαιοφόρο της ελευθερίας» και τον ενεθάρρυνε να εξακολουθήσει να εργάζεται «για την ένωση των λαών», γιατί, όπως είπε:

«στα πιο ένδοξα έθνη, στην Ελλάδα, στην Ιταλία, στη Γαλλία, πέφτει η τιμή να δώσουν το παράδειγμα. Αλλά πρέπει να ξαναγίνουν κυρίαρχα. Πρέπει να ξαναβρούν το πρόσωπο τους. Πρέπει η Ελλάδα να ολοκληρώσει την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού, πρέπει η Ιταλία να απαλλαγεί από την Αυστρία, πρέπει η Γαλλία να γκρεμίσει την Αυτοκρατορία. Όταν αυτοί οι μεγάλοι λαοί θα βρεθούν έξω από τα σάβανα τους, θα φωνάξουν: Ενωση! Ευρώπη! Ανθρωπότητα! Εδώ βρίσκεται το μέλλον: η φωνή της Ελλάδας θα είναι μια από εκείνες που θα ακουστούν περισσότερο».

Του σημείωσε ακόμη: «Εδώ και ήδη πολλά χρόνια αγωνίσθηκα και πολέμησα για την απελευθέρωση της Ελλάδος• σας ευχαριστώ που το θυμάστε… Ας γίνουμε, άτομα και λαοί, όσο γίνεται λιγότερο εγωιστές και όσο γίνεται περισσότερο άνθρωποι. Ζητωκραυγάστε »Ζήτω η Γαλλία! «,την ώρα που εγώ θα φωνάζω: «Ζήτω η Ελλάδα!»». Κατά την άποψη του Ουγκώ, δεν υπάρχουν μικροί και μεγάλοι λαοί. Είχε γράψει:« Έχω για όλα τα έθνη βαθύ σεβασμό κι όσο πιο μικρός είναι ένας λαός,τόσο ο σεβασμός μου είναι μεγαλύτερος».

Το ενδιαφέρον του Ουγκώ για την ελεύθερη πλέον Ελλάδα φάνηκε ιδιαίτερα και σε σχέση με το κρητικό ζήτημα και τις θυσίες των Κρητών για «Ένωση» που συγκλόνησε την Ευρώπη. Το διάστημα της Κρητικής Επανάστασης του 1866 – 1869 δημοσιεύει τρεις επιστολές υπέρ των Κρητών στον ευρωπαϊκό τύπο το Δεκέμβριο του 1866, το Φεβρουάριο του 1867 και το Φεβρουάριο του 1869, παρά το γενικότερο αρνητικό για τα ελληνικά ζητήματα κλίμα της εποχής. Η επανάσταση τους φαινόταν ότι δεν θα έφερνε το ποθητό για αυτούς αποτέλεσμα, αλλά αυτό δεν εμποδίζει τον Ουγκώ να γράψει την «Πρώτη Επιστολή στους Κρήτες», για να τους δώσει θάρρος καθώς σημείωσε ο ίδιος. Έγραψε μεταξύ άλλων:

«Επιμένετε. Εστω και καταπνιγμένοι θα θριαμβεύσετε… Η κατάπνιξη μιας επανάστασης δεν σημαίνει καθόλου κατάργηση των αρχών της… Το δίκιο δεν καταποντίζεται. Κύματα γεγονότων το σκεπάζουν, αλλά ξαναπροβάλλει…Έλληνες της Κρήτης έχετε το δίκιο με το μέρος σας κι έχετε μαζί σας τη λογική. Να υπάρχει πασάς στην Κρήτη δεν το χωράει μυαλό ανθρώπου.

Στο Οδοιπορικό του ο Σατωμπριάν, και του οποίου το πρώτο μέρος του πιάνει και τον μισόν όγκο του βιβλίου, είναι θρεμμένο από την Ελλάδα του 1806,  πίστευε ότι η Γαλλία ήταν «η πρωτότοκος θυγάτηρ της Ελλάδος κατά τε την ανδρείαν, την ευφυΐαν και τας τέχνας», έψαξε αλλά δεν βρήκε την αρχαία Ελλάδα («»Λεωνίδα» έκραξα…αλλ’ ουδέν των ερειπίων επανέλαβε το μέγα τούτο όνομα» – οι μεταφράσεις του Εμμανουήλ Ροΐδη)

Τους νέους Έλληνες δεν τους καλογνώρισε αλλά εκφράζει την αισιοδοξία του για το μέλλον τους βασιζόμενος στο λαμπρό παρελθόν τους αλλά και τους φόβους του για τις συνέπειες της δουλείας. Όταν άρχισε η Ελληνική Επανάσταση,  σε νέα έκδοση του Οδοιπορικού προέταξε το Υπόμνημα περί Ελλάδος, (Note sur la Grėce, 1825), το οποίο κατά κάποιο τρόπο αποτέλεσε φιλελληνικό μανιφέστο , όπου υποστήριζε από νομικής, ιστορικής και ηθικής απόψεως τα δίκαια της Ελλάδος.

Στην δεύτερη παράγραφο του Υπομνήματος ο Σατωβριάνδος γράφει:

«Μήπως έμελλε ο αιώνας μας να δει πλήθη αγρίων ανθρώπων να καταπνίξουν τον αναγεννώμενο πολιτισμό στον τάφο ενός έθνους, το οποίο εξημέρωσε και εκπολίτισε την οικουμένη;

Αναφερόμενος στον τρόπο με τον οποίο οι Μεγάλες Δυνάμεις ήταν σε θέση να εξασφαλίσουν την ανεξαρτησία της Ελλάδας, ο Σατωβριάνδος γράφει:«Μια σταθερή, γενναία και αφιλοκερδής πολιτική μπορεί να θέσει τέρμα στις τόσες σφαγές, να δώσει ένα νέο έθνος στον κόσμο, και να επαναφέρει την Ελλάδα στην Οικουμένη».

Ο Σατωβριάνδος κλείνει ως ακολούθως το Υπόμνημά του:«Αλλά οποιεσδήποτε και αν είναι οι πολιτικές αποφάσεις, ο αγώνας των Ελλήνων έχει καταστεί κοινός αγώνας όλων των εθνών. Φαίνεται πως τα αθάνατα ονόματα των Σπαρτιατών και των Αθηναίων κέρδισαν τη συμπάθεια όλου του κόσμου. Σε όλα τα μέρη της Ευρώπης έχουν συσταθεί Επιτροπές για τη βοήθεια των Ελλήνων, οι συμφορές και τα ανδραγαθήματα των οποίων έστρεψαν την προσοχή όλων στην ελευθερία τους….».

Ο Wilhelm Müller σύνθεσε  επτά λυρικές συλλογές του με τον τίτλο Τραγούδια των Ελλήνων αφιερωμένες στα επικά όσο και στα τραγικά γεγονότα του Αγώνα, καθώς και στους ατρόμητους πρωταγωνιστές του. Η ωραία σύνθεσή του «Η Ελλάς και ο Κόσμος» αρχίζει και τελειώνει σε σχήμα κύκλου με τους ίδιους εμπνευσμένους στίχους:

Χωρίς την ελευθερία τι θα ήσουν, Ελλάς;

Χωρίς εσέ, Ελλάς, τι θα ήταν ο κόσμος;

Επάνω! Επάνω

«Μας ονόμασες επαναστάτες – πάντα έτσι ας μας καλείς!

Αυτό είναι σύνθημα των Ελλήνων

είναι το σύνθημα των Ελλήνων το αιώνιο!

Ο υπέροχος ήχος αυτός ποτέ να μην ηχήσει μέσ’ την καρδιά σου.

Εσύ, κάτω στη λάσπη θα μένης για πάντα, και θα παρατηρείς του κόσμου τα συμβάντα.»

« Η κουκουβάγια, το πουλί της σοφίας, το σύμβολο της Αθηνάς, πετάει τη νύχτα και βλέποντας τις βαρβαρότητες των Τούρκων φωνάζει : Αλλοίμονο, αλλοίμονο ! για τη μωρία της φωτεινής ημέρας» Και για τους Έλληνες έγραψε: « Εγώ είμαι εκείνος ο λαός, που καίγομαι στάχτη γίνομαι, και πάλι ξαναγεννιέμαι!…»

Οι Έλληνες τον τίμησαν στήνοντας στο Ντέσσαου  τον ανδριάντα του από μάρμαρα του Πεντελικού και του Ταϋγέτου, με την ελληνική επιγραφή : « Τω της ελληνικής ελευθερίας αοιδώ τον λίθον εκ των Αττικών και Λακωνικών λατομείων, η Ελλάς ευγνωμονούσα». Στις τέσσερις πλευρές του βάθρου απεικονίζονται: Μπροστά η ποίηση, πίσω η επιστήμη, δεξιά η Γερμανία και αριστερά η Ελλάδα που σπάει τις αλυσίδες της.

Το μεγάλο γεγονός της Επανάστασης του 1821 επηρέασε σημαντικά τη λογοτεχνία των πρώτων χρόνων του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Μέσα στην δεκαετία του 1820 γράφτηκαν τα πρώτα ποιήματα με θέμα την Επανάσταση από δύο Επτανήσιους ποιητές, τον Σολωμό (Ύμνος εις την Ελευθερίαν, 1823 και τον Κάλβο (Λύρα, 1824, Λυρικά, 1826).

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Πολυτέκνου θεᾶς, ὦ Μνημοσύνης θρέμματα πτερωτά, χαραὶ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τῶν μακάρων Ὀλυμπίων ἀείμνηστα κ᾿ εὐτυχῆ δῶρα· ἐπὶ τὰ νῶτα ἀκάμαντα τῶν ζεφύρων, πετάξατε ταχέως. 5 Ἐσᾶς προσμένει ἡ γῆ μου· ἐκεῖ τὰ σφάγια, καὶ τ᾿ ἄνθη ἐκεῖ πλουτίζουσι, καὶ ἡ σμύρνα, χιλίους ναούς· τοὺς ἔκτισαν ἀνίκητα τῆς ἱερᾶς Ἐλευθερίας τὰ χέρια.Ἦλθεν ἡ ποθητὴ ὥρα· στολίζουσι 10 τὴν κεφαλὴν σεβάσμιον τῆς Ἑλλάδος ἡ δάφναι, φύλλα ἀμάραντα θριάμβων· καὶ σεῖς χρυσά, σεῖς ἀμβροσίοδμα ρόδα τοῦ παραδείσου ἐλικωνίου, συμπλέξατε σήμερον τὸν ἁγνὸν στέφανον· μόνη, 15 ἁμάργαρος, ὁλόγυμνος, αὐτάγγελτος, τὸ καθαρὸν τοῦ οὐρανοῦ ἀναβαίνει ἡ Ἀρετή· ἀλλ᾿ ἂν ἡ Πιερίδες τὴν λαμπρᾶν τῆς χαρίσωσιν ἀκτίνα ἀφθόνητος τιμᾶται· ἐπαινουμένη 20 τοὺς ἐπιγείους χοροὺς τότε δὲν φεύγει.ΩΔΗ ΟΓΔΟΗ  ΕΙΣ ΤΗΝ ΝΙΚΗΝὌν, σὺ ποὺ ἡ φαντασία
φλογώδης τῶν θνητῶν
῾σὰν πτερωμένην βλέπει
παρθένον ῾ς τὸν ἀέρα,
οὐράνιον ἔργον 5῾Σ τὸ μέτωπόν σου πάντοτε
ἄσβεστος λάμπει ἀστέρας,
ὦ Νίκη, συσσωρεύονται
τριγύρω σου ματαίως
νύκτες αἰώνων. …………..Τὸ χέρι ὁποὺ τὰ πέπλα
τῶν οὐρανῶν κατέστρωσεν,
ἀπὸ σύγνεφα ὁλόχρυσα
ἐκβαίνει, καὶ σοῦ δείχνει
ἀνδρείους ἀνθρώπους.

Αἴ, πῶς ὑπὸ τὴν πτέρυγα
ταχεῖαν του Νότου ἢ τ᾿ Εὕρου,
πολλὰ βλέπεις ῾νὰ σκήπτωσι
τ᾿ ἀνήσυχα τῆς λίμνης
῾ψηλὰ καλάμια!

……………..

Ὦ Νίκη, διὰ τοὺς Ἕλληνας
στεφάνους πλέξε· ἀλλ᾿ ὄχι
῾σὰν κείνους ποὺ χαρίζεις
εἰς βασιλέα κενόδοξον
αἱματοπότην· ……

Διονύσιος Σολωμός 1798-1857 «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» Το ποίημα που τον απασχόλησε όσο κανένα άλλο. Ζει από κοντά τα γεγονότα, γράφει πολύ αργότερα.

O Aπρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε, Kι’ όσ’ άνθια βγαίνουν και καρποί τόσ’ άρματα σε κλειούνε.
Λευκό βουνάκι πρόβατα κινούμενο βελάζει, Kαι μες στη θάλασσα βαθιά ξαναπετιέται πάλι, Kι’ ολόλευκο εσύσμιξε με τ’ ουρανού τα κάλλη. Kαι μες στης λίμνης τα νερά, όπ’ έφθασε μ’ ασπούδα, Έπαιξε με τον ίσκιο της γαλάζια πεταλούδα, Που ευώδιασε τον ύπνο της μέσα στον άγριο κρίνο· Tο σκουληκάκι βρίσκεται σ’ ώρα γλυκιά κι’ εκείνο. Mάγεμα η φύσις κι’ όνειρο στην ομορφιά και χάρη, H μαύρη πέτρα ολόχρυση και το ξερό χορτάρι· Mε χίλιες βρύσες χύνεται, με χίλιες γλώσσες κραίνει· Όποιος πεθάνη σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει.
Και Ὁ Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν

158 στροφὲς συνθέτουν τὸν Ὕμνο, ὅπου ἡ Ἐλευθερία ταυτίζεται μὲ τὴν  Ἑλλάδα και μιλά για την  ἀρχαία  λαμπρότητα, τὰ δεινοπαθήματα τῆς σκλαβιᾶς, την έκβαση τοῦ ἀγῶνα, τις κορυφαῖες στιγμὲς  τῆς Τριπολιτσᾶς καὶ τοῦ Μεσολογγίου, τις νικηφόρες μάχες στὴ θάλασσα καὶ τέλος την σπαρακτικὴ ἔκκληση τῆς Ἐλευθερίας πρὸς τοὺς Ἕλληνες γιὰ ὁμόνοια καὶ ἀδερφοσύνη. «Μὴν εἰποῦν στὸ στοχασμό τους
τὰ ξένα ἔθνη ἀληθινά: «Ἐὰν μισοῦνται ἀνάμεσό τους, δὲν τοὺς πρέπει ἐλευθεριά».

«Σὲ γνωρίζω ἀπὸ τὴν κόψη τοῦ σπαθιοῦ τὴν τρομερή, σὲ γνωρίζω ἀπὸ τὴν ὄψη, ποῦ μὲ βία μετράει τὴ γῆ. Ἀπ᾿ τὰ κόκαλα βγαλμένη τῶν Ἑλλήνων τὰ ἱερά, καὶ σὰν πρῶτα ἀνδρειωμένη, χαῖρε, ὢ χαῖρε, Ἐλευθεριά! Ἐκεῖ μέσα ἐκατοικοῦσες πικραμένη, ἐντροπαλή, κι ἕνα στόμα ἀκαρτεροῦσες, «ἔλα πάλι», νὰ σοῦ πῇ.»

Advertisements

One thought on “Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s