Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ


ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΜΕΣΣΗΝΗΣ

Το αρχαίο θέατρο της Μεσσήνης που για 600 χρόνια φιλοξενούσε πολιτιστικές αλλά και πολιτικές εκδηλώσεις. στον χώρο του βρέθηκαν μεγάλες προσωπικότητες της εποχής, όπως ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος Ε’ .
Υστερα απο 1.700 χρόνια σιωπής, άνοιξε και τις πύλες του, στις 3 Αυγούστου 2013.

«…η λέξη Μουσική, από τη Μούσα του Ησιόδου και του Ομήρου και η λέξη ΘΕΑΤΡΟ από τη λέξη ΘΕΑΣΗ της τραγωδίας στην Αττική, είναι δύο όροι  δομής και βάσης για την Ελληνική τέχνη. Αυτές οι δύο λέξεις σήμερα περιγράφουν την αντίληψη του ανθρώπου για την τέχνη σε 140 γλώσσες:

Δ. Λιαντίνης ΄΄Τα Ελληνικά΄΄,

                           Πολύ πριν από τις Διονυσιακές τελετές ο άνθρωπος,  προκειμένου να ερμηνεύσει τα φυσικά φαινόμενα προσέφευγε στη μυθοπλασία, ενώ προσπαθούσε να επηρεάσει τις φυσικές δυνάμεις  μέσα από   τελετές μαγικού και λατρευτικού χαρακτήρα  θεοποιώντας τις φυσικές  δυνάμεις. Μέσα από την ανάγκη του να κατανοήσει τον κόσμο γύρω του ,να τον ερμηνεύσει  να εκφράσει τον θαυμασμό του, αλλά και τους φόβους μπροστά σε ότι νοιώθει ανίσχυρος κατέφυγε σε κάποιες  ιεροτελεστίες για να κατευνάσει την φύση, αλλά και για να εξαγνιστεί  ,που αργότερα με το πέρασμα των αιώνων μετατράπηκαν σε αληθινές θεατρικές παραστάσεις.

Η δραματική έκφραση ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των Ελλήνων και είχαν τελετουργίες οι οποίες σηματοδοτούσαν όλο το κύκλο ζωής. Ο χορός, η μίμηση, η μουσική και το δράμα έδιναν στους συμμετέχοντες και στους θεατές την ευκαιρία να βιώσουν τις αλλαγές της ζωής αλλά και να εκτονώσουν τη συναισθηματική τους φόρτιση.

 Η πανάρχαια τέχνη του θεάτρου ξεκίνησε με στόχο την δύναμη .

Το θέατρο  γεννήθηκε στην  Ελλάδα, με την τραγωδία, και ξεκίνησε από τις τελετές της λατρείας του Διονύσου, θεού της γονιμότητας και του μεθυσιού.

Ο ανοιχτός κυκλικός χώρος που λατρευόταν ο θεός με την πάροδο του χρόνου και την εξέλιξη του διθυράμβου σε δράμα, μετασχηματίστηκε βαθμιαία στη συγκεκριμένη αρχιτεκτονική μορφή του αρχαίου θεάτρου.

Σε ημι-κυκλικό σχήμα με σειρές καθισμάτων κλιμακωτά από πέτρα το σχήμα τους έδωσε σε όλους στο ακροατήριο άριστη προβολή και ακουστική σε οποιοδήποτε όποιο σημείο και αν κάθονταν.

Οι τελετές αυτές τόνιζαν τις έντονες και οδυνηρές πλευρές της ζωής οπότε η τραγωδία, στην ολοκληρωμένη της μορφή (5ος αιώνας π.Χ) πραγματεύονταν προβλήματα συνείδησης με κατάληξη βίαιη, πένθιμη και ένα ηθικό μήνυμα. Ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης υπήρξαν οι μεγαλύτεροι Έλληνες τραγικοί.

Η τραγωδία είναι ένα δραματικό είδος ποιητικού λόγου που εμφανίστηκε στην Ελλάδα και  ο Αριστοτέλης στο έργο του Περί Ποιητικής, δίνει τον εξής ορισμό της τραγωδίας:

Ἔστιν οὖν τραγῳδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ χωρὶς ἑκάστῳ τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι᾽ ἀπαγγελίας, δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.

«είναι λοιπόν η τραγωδία μίμηση (δηλ. αναπαράσταση επί σκηνής) πράξης σημαντικής και ολοκληρωμένης, η οποία έχει κάποια διάρκεια, με λόγο ποιητικό («γλυκό» ή «διανθισμένο», στην κυριολεξία), τα μέρη της οποίας διαφέρουν στη φόρμα τους, που παριστάνεται ενεργά και δεν απαγγέλλεται, η οποία προκαλώντας τη συμπάθεια και το φόβο του θεατή τον αποκαθάρει (λυτρώνει) από παρόμοια ψυχικά συναισθήματα».

Εξι είναι τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν το ποιόν της τραγωδίας. Είναι ο μύθος, το ήθος, η διάνοια ,η λέξις, το μέλος και η όψις.  Από αυτά, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η λέξις και το μέλος ( η μουσική) είναι τα μέσα με τα οποία γίνεται η «μίμησις», η όψις είναι ο τρόπος που πραγματοποιείται η «μίμησις» και ο μύθος, το ήθος και η διάνοια το αντικείμενο της «μιμήσεως». Ο μύθος είναι η υπόθεση του, το σενάριο. Το ήθος είναι οι χαρακτήρες.

Η διάνοια είναι η περιουσία των ιδεών που εκφράζονται μέσω του   κειμένου. Η λέξις είναι  η γλωσσική και ποιητική μετρική διατύπωση, η έκφραση . Το μέλος είναι η μουσική και τα τραγούδια ενώ η όψις είναι αυτό που βλέπουμε στον ηθοποιό (σκευή, προσωπείο και ενδυμασία)  η σκηνογραφία, σκηνοθεσία, αυτό που βλέπει ο θεατής επί σκηνής.

Τρία ήταν τα βασικά μέρη του αρχαίου θεάτρου:

–       Το κυρίως θέατρον ή κοίλον, το μέρος που προοριζόταν για τους θεατές. Περιλαμβάνει τα εδώλια (καθίσματα) των θεατών τα οποία περιβάλλουν ημικυκλικά την ορχήστρα. Είναι κτισμένα αμφιθεατρικά και ακολουθούν την πλαγιά του λόφου , στον οποίο συνήθως κατασκευαζόταν το θέατρο.

–        Η ορχήστρα , ο κυκλικός ή ημικυκλικός χώρος ανάμεσα στο κοίλο και την σκηνή  όπου ώρχείτο , ο χορός. Η είσοδος του χορού στην ορχήστρα γινόταν από δυο πλευρικές διόδους, τις παρόδους. Στο κέντρο της ορχήστρας βρισκόταν ο βωμός του Διονύσου, η θυμέλη. Πίσω από την θυμέλη έπαιρναν θέση ο αυλητής και ο υποβολέας.

–        Η σκηνή , ο χώρος των υποκριτών, αποτελεί το τρίτο αρχιτεκτονικό μέλος του θεάτρου, εκτεινόταν πίσω από την ορχήστρα. Ήταν ένα απλό επίμηκες οικοδόμημα που παρέμεινε ξύλινο μέχρι τα τέλη του 4ουαιώνα π.Χ.

Η χωρητικότητα των αρχαίων θεάτρων ήταν πολύ μεγάλη. Το θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα χωρούσε 17.000 θεατές, της Εφέσου 16.000, της Επιδαύρου 14.000.

Το 534 π.Χ έγινε η πρώτη γιορτή του Διονύσου, με τον  Θέσπις, να κέρδιζει τον αγώνα.

Ο Θέσπις ως πατέρας της τραγωδίας θεωρείται μια από τις κυρίαρχες μορφές στην ιστορία του αρχαίου ελληνικού θεάτρου .Ο Θέσπις ήταν αυτός που στάθηκε πρώτη φορά , στα «Μεγάλα Διονυσια», απέναντι από ένα μέλος του χορού, φορώντας μάσκα και αποκρίθηκε σε πεζό λόγο, σε μια μορφή διαλόγου που μέχρι τότε ήταν άγνωστη στο θέατρο, καθώς όλα είχαν μορφή τραγουδιστή, μέσω των διθυράμβων. Οργάνωσε ένα θίασο, έγραψε έργα σε διαλογική μορφή, πάντα όμως και με χορικά μέρη, και άρχισε να περιοδεύει στον ελλαδικό χώρο,παρουσιάζοντας τη νέα αυτή μορφή Τέχνης.

Η θεραπευτική ικανότητα της τέχνης στον άνθρωπο είναι  γνωστή ,αφού πάντα υπήρχαν θέατρα που ήταν δίπλα στα Ασκληπιεία.

Δίπλα ακριβώς από το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου υπήρχε ένα θεραπευτήριο και συχνά η λειτουργία του ήταν συμπληρωματική, καθώς οι ασθενείς συχνά συμμετείχαν στο χορό των τραγωδιών. Η Θεραπευτική απελευθέρωση καταπιεσμένων παθών ήταν μέρος της τελετουργικής διαδικασίας μέσω της οποίας η κοινότητα μπορούσε να συμβιβαστεί με τις απώλειες και τις καταστροφές, τις νίκες και τους θριάμβους της ώστε να επιβιώσει σε ένα μπερδεμένο και συχνά εχθρικό κόσμο.

Η Επίδαυρος έχει το τελειότερο θέατρο όλου του πλανήτη, λόγω της τελειότητας της ακουστικής του. Η πρώτη υποσυνείδητος ομαδική «κάθαρσις» πραγματοποιείτο δια της ομοιοπαθητικής σε αυτά τα μεγάλα θέατρα του Διόνυσου. «ΚΑΘΑΡΣΙΣ» δεν είναι μόνο η δίκαια απονομή τιμωρίας ή επάθλων στους επί της σκημής πρωταγωνιστές αλλά κυρίως η μεταφορά και η αποτύπωση των συμβάντων στην ψυχή των θεατών.

Μέσω του θεάτρου μπορούμε να εκφράσουμε και να βιώσουμε αυτά που αποκαλούμε «μυστήρια της ζωής». Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι μέσω του θεάτρου ο άνθρωπος μπορεί να συναντήσει τους θεούς. Μπορούμε, έτσι, να βιώσουμε συναισθήματα, συγκινήσεις και ενέργειες που δεν είναι δυνατές στη καθημερινή ζωή. Τα μεγάλα έργα, ακόμα και οι μύθοι και οι θρύλοι, περιέχουν θέματα που αγγίζουν τον καθένα μας και δρουν ως μέσα εξερεύνησης της ατομικής και οικογενειακής ζωής των ανθρώπων. Το θέατρο, προσφέρει μια εξ’ αποστάσεως διεργασία που μας βοηθά να ελέγξουμε το βίωμα, αλλά και να το δούμε από διαφορετικές προοπτικές,μας βοηθά, αφενός να διατηρήσουμε μια θεατρική απόσταση από τα δρώμενα και να τα πλησιάσουμε.Η θεατρική τέχνη καθώς και ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο για την ανακάλυψη βιώσιμων τρόπων, ώστε να αντιμετωπίσει κανείς δύσκολες καταστάσεις της ζωής του ή αλλιώς το «θηρίο στην καρδιά του λαβύρινθου». Jennings sue  .

«Κατά τον Νίτσε, η προοδευτική ανέλιξη της τέχνης είναι συνδεμένη με τη δυαδικότητα του Απολλώνειου και του Διονυσιακού πνεύματος. Αυτές οι δύο παρορμήσεις, οι τόσο διαφορετικές, προχωρούν παράλληλα, τις περισσότερες φορές σε ανοιχτές συγκρούσεις ανάμεσα στην απολλώνεια πλαστική τέχνη και τη χωρίς σχήματα τέχνη της μουσικής που ανήκει στο Διόνυσο. Χάρις, όμως, σ’ ένα μεταφυσικό θαύμα της ελληνικής «Βούλησης» ζευγαρώνουν και γεννοβολούν το ταυτόχρονα Διονυσιακό και Απολλώνειο έργο τέχνης: την  Αττική τραγωδία

.Αυτά τα δύο ένστιχτα προέρχονται από δύο διαφορετικούς αισθητικούς κόσμους, του ονείρου και της μέθης

Το όνειρο είναι ο προαπαιτούμενος όρος κάθε πλαστικής τέχνης και σημαντικού μέρους της ποίησης.

Αυτή τη χαρούμενη ανάγκη του ονείρου την παράστησαν οι Έλληνες κατά κάποιο τρόπο με τη μορφή του Απόλλωνα,που τον θεωρούσαν θεό όλων των δυνάμεων που μαγεύουν – και σύγχρονα θεό τωνπροφητειών. Η ανώτερη αλήθεια του ονείρου αποτελεί το συμβολικό ανάλογο τουδώρου της προφητείας και των τεχνών γενικά, που καθιστούν δυνατή τη ζωή κι άξια να τη ζει κανένας. Το όνειρο όμως για να μην καταλήξει σε κάτι παθολογικό, δεν θα πρέπει να δρασκελίσει τη λεπτή γραμμή του ύπνου, κι αυτό ανήκει στο πνεύμα του μέτρου που αντικατοπτρίζεται στη γαλήνια μορφή του Απόλλωνα, ο οποίος αποστρέφει το «ακτινοβόλο σαν τον ήλιο» βλέμμα του από τις κτηνώδεις παρορμήσεις. Ο Απόλλωνας συνιστά την υπέροχη θεότητα, που ενσαρκώνει τη θεία και απαστράπτουσα αρχή της ατομικότητας και που το βλέμμα του κι η κάθε του κίνηση μας εκφράζουν όλη την ευτυχία, όλη τη σοφία της «φαινομενικότητας», κι ακόμα όλη την ομορφιά .

Η ουσία του Διονυσιασμού μπορεί να γίνει κατανοητή καλύτερα χάρη στην αναλογία του με τη μέθη

Κάτω από τη μαγεία του Διονύσου .

Στα πλαίσια τούτου του παγκόσμιου ευαγγελίου της αρμονίας, ο άνθρωπος κοινωνεί στο μυστήριο της αρχέτυπης Ενότητας με τα τραγούδια του και τους χορούς του.

Έτσι μια υπερφυσική πραγματικότητα προβάλλει χάρη σ’ αυτόν, νιώθει να ’ναι θεός, βαδίζει σε κατάσταση έκστασης, ξεπερνώντας τον ίδιο τον εαυτότου, όπως εκείνοι οι θεοί που τους είδε να περπατούν στα όνειρά του. Ο άνθρωποςέπαψε πια να ’ναι καλλιτέχνης, έγινε ο ίδιος έργο τέχνης .

Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Νίτσε περιγράφει το Απολλώνειο πνεύμα και το αντίθετό του το Διονυσιακό, σαν καλλιτεχνικές δυνάμεις που αναβλύζουν άμεσα μέσ’απ’ τη φύση χωρίς τη μεσολάβηση του ανθρώπινου καλλιτέχνη.

Συγκρινόμενος,τώρα με τις αισθητικές καταστάσεις της φύσης, κάθε καλλιτέχνης είναι ένας«μιμητής», είτε πρόκειται για τον καλλιτέχνη του Απολλώνειου ονείρου, είτε για’κείνον της Διονυσιακής μέθης, ή ακόμα, όπως συμβαίνει με την Ελληνική τραγωδία, για τον καλλιτέχνη που ’ναι ταυτόχρονα του ονείρου και της μέθης. Ίσως έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τη σχέση του Έλληνα καλλιτέχνη με τ’ αρχικά του πρότυπα ή, κατά την έκφραση του Αριστοτέλη  «τη μίμηση της φύσης» απ’αυτόν.

Ο «χάλκινος» αιώνας με τους πολέμους των Τιτάνων δίνει τη σκυτάλη στον Ομηρικό κόσμο που γεννήθηκε κάτω από την επίδραση του Απολλώνειου ενστίκτου της ομορφιάς, η αίγλη της οποίας καταχωνιάζεται ξανά από τον αφανιστικό Διονυσιακό χείμαρρο, αλλά ανυψώνεται στη μεγαλόπρεπη ακινησία της δωρικής τέχνης και του δωρικού πνεύματος. «Και τότε σαν έσχατο τέρμα,προσφέρεται στα βλέμματά μας,» λέει ο Νίτσε, «το υπέροχο και λαμπρό αριστούργημα της Αττικής τραγωδίας

Ο δραματικός διθύραμβος, κοινή επιδίωξη αυτών των δυο ενστίχτων, που η μυστηριακή τους ένωση, που διαδέχεται ένα μακροχρόνιο ανταγωνισμό, υμνήθηκε με το γεννοβόλημα ενός τέτοιου δημιουργήματος: που ’ναι ταυτόχρονα Αντιγόνη και Κασσάνδρα» .

Η συμφιλίωση του Απόλλωνα με τον Διόνυσο είναι η σημαντικότερη στιγμή στην ιστορία της ελληνικής λατρείας. Έτσι, στις διονυσιακέςγιορτές η εξολόθρευση της αρχής της ατομικότητας ανυψώθηκε σε καλλιτεχνικό φαινόμενο. Τα τραγούδια και η μιμική των Διονυσιακών ονειροπόλων, που σπαράζονταν από αντιτιθέμενες συγκινήσεις ηδονικού πόνου και οδυνηρής χαράς, ήταν για τον Ελληνικό Ομηρικό κόσμο κάτι το καινούργιο και το ανήκουστο. («Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ  » ΝΙΤΣΕ ,ΣΤΕΡΓΙΑΝΗ ΖΑΝΕΚΑ ΔΡ.ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ)


Advertisements

One thought on “Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ

  1. Σύμφωνα με τον Νίτσε, ο Ολύμπιος κόσμος, αυτό το εκτυφλωτικό δημιούργημα του Ελληνικού ονείρου, που παρεμβαίνει ανάμεσα στον κόσμο και στον δημιουργό του, γεννήθηκε κάτω από την επίδραση του Απολλώνειου ενστίκτου της ομορφιάς και μέσα από βραδείες, μεταβατικές καταστάσεις. To ΟΜΗΡΙΚΟ ΕΠΟΣ είναι το ποίημα του Ολύμπιου πολιτισμού, που, με τον πιο υπέροχο τρόπο, υμνεί τη νίκη που συνέτριψε τις φρικαλεότητες του πολέμου των Τιτάνων. Το ένστικτο που γέννησε τη γαλήνια ιεραρχία των ολύμπιων θεών, δημιούργησε επίσης την τέχνη, συμπλήρωμα και ολοκλήρωση της ζωής, που προορίζεται να μας πείθει πως αξίζει νασυνεχίσουμε να ζούμε. Για ν’ αντέξουν στη ζωή, για να ξεπεράσουν τη δυσπιστία τους απέναντι στις τιτανικές δυνάμεις της φύσης, αυτή τη Μοίρα που αλύπητα βασιλεύει πέρα από κάθε γνώση, αυτό το γύπα του Προμηθέα, το τρομερό πεπρωμένο του Οιδίποδα, την κληρονομική κατάρα των Ατρειδών, χρειάστηκαν οι Έλληνες την καλλιτεχνική τους δημιουργία, το μεσολαβητή κόσμο των Ολυμπίων. Έτσι οι θεοί δικαιολογούν την ανθρώπινη ύπαρξη με το να τη ζουν οι ίδιοι, – τη μόνη δηλαδή ικανοποιητική θεοδικία. Μια ζωή πληθωρική, θριαμβεύτρια ακόμα, όπου έχει θεοποιηθεί ολόκληρη η πραγματικότητα, καλή ή κακή.
    Το άφατο μεγαλείο τουΟμήρου βρίσκεται στ’ ότι είναι συνδεμένος μ’ αυτόν τον Απολλώνειο εθνικό πολιτισμό που για να δοξαστεί έπρεπε τα δημιουργήματά του ν’ αντανακλούνται σε κάποια ανώτερη σφαίρα.
    Αυτή η σφαίρα είναι η σφαίρα της Ομορφιάς, μέσα στην οποία διέκριναν τους Ολύμπιους θεούς πλασμένους σύμφωνα με τη δικιά τους μορφή.
    Μνημείο αυτού του πολιτισμού είναι τα ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ , όπου ο άνθρωποςσυνταυτίζεται σε τέτοιο βαθμό με την ύπαρξη, ώστε ακόμη κι ο θρήνος μετατρέπεται σε ύμνο που εγκωμιάζει τη ζωή. Ολόκληρος ο κόσμος του πόνου είναι απαραίτητος,για ν’ αναγκαστεί εξ αιτίας του, το άτομο να δημιουργήσει τον απολυτρωτικό οραματισμό που θα τον βοηθήσει να παραμείνει νηφάλιος στους κλυδωνισμούς τηςζωής . Αυτή η ενότητα του ανθρώπου με τη φύση, που ο Σίλλερ την ονόμασε«αφέλεια», δηλαδή η ολοκληρωτική του εγκατάλειψη στην ομορφιά τηςφαινομενικότητας, δημιούργησε την αρμονία που με τόσο πάθος θαυμάζεται από τη σύγχρονη ανθρωπότητα . ΣΤΕΡΓΙΑΝΗ ΖΑΝΕΚΑ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s